Kentin kalıntılarının bulunduğu yer 1876 yılında George Smith tarafından tespit edilmiştir. Şehir ilk olarak British Museum sponsorluğunda özellikle 1911 ile 1914 yılları arasında, D. G. Hogarth, R. C. Thompson, C. L. Wooley ve T. E. Lawrence tarafından kazılmıştır. Bu kazılar sonucunda savunma duvarları, tapınaklar, saraylar ve çok sayıda bazalt heykel, rölyef ve yazıtlardan oluşan Geç Hitit ve Asur dönemine ait önemli kalıntılar ortaya çıkarılmıştır. Ortostatların önemli bir bölümü Ankara’daki Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde, diğer bazı eserler de British Museum’dadır.

Türkiye-Suriye sınırının Türkiye tarafında yer alan höyük 1950’lerden itibaren mayın tarlası içinde kalmıştır. 2011 yılında mayınlar Türk hükümetince temizlemiş ve yeni kazılar Bologna Üniversitesi’nden Prof. Marchetti başkanlığında aynı yıl içinde başlatılmıştır.

Hitit Anıtları – Karkamış
Tayfun Bilgin

 


I. Suhi Steli

Yaklaşık 2 metre yüksekligindeki bazalt stel 2011 yılında iç kalenin güney yamacında bulunmuştur. En üstte bir yıldız ve ay ve onların altında bir kanatlı güneş kursu rölyef olarak işlenmiştir. Bunların altında kazıma şeklinde işlenmiş 8 satırlık I. Suhi’ye ait metin, Fırtına Tanrısı tapınağında bulunan başka bir stele benzer şekilde “Kahraman Büyük Kral Sapaziti’nin oğlu, Kahraman Büyük Kral, Karkamış ülkesi kralı Ura-Tarhunza’nın askeri bir başarısını kutlamaktadır. Yazıtın sahibi I. Suhi kendi ünvanını Hükümdar (tarwani) ve Karkamış şehrinin Ülke Beyi olarak belirtir. Tahminen MÖ 10. yüzyıla tarihlenir ve Gaziantep Arkeoloji Müzesinde sergilenmektedir.

 


II. Suhi Yazıtı

Kargamış’da bulunan Uzun Duvar’dan kireçtaşı ortostat. Altı satırlık yazıt kralın askeri başarılarını anlatır ve şehrin yeniden geliştirilmesini kutlar. Yaklaşık 1.35 metre yüksekliğinde ve 2.65 metre genişliğindedir. Ortostatın sağ ve sol taraflarında yazıtı tamamlaması gereken baska bloklar eksiktir. MÖ 10. yy.’a tarihlenir ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir.

Yazıtın son satırda betimlenmiş olan, öldürülmüş düşman askerlerinin kesik el ve başları Asur etkisini gösterir. Kesik başların bir zafer işareti olarak sunulması ve esirlerin katli bir Asur uygulamasıdır ve daha önceki döneme ait Hitit betimlemelerinde görülmez. (E. Akurgal, Hatti ve Hitit Uygarlıkları).

4. satırın sonu:
Ben geldiğim zaman
Bu tanrılar meclisini ben kurdum,
Ve bu kudretli Tarhunza’yı ben diktim,
Ve onu yanına bu tanrıları ben diktim.
Ve kendime heykelimi[…

 


Basamaklı Yol Yazıtları

Bazalt ortostatlar Büyük Merdivenli Yolda bulunmuşlardır. Çoğunluğu British Museum’da bazı parçalar ise Türkiye’deki müzelerdedir. Otobiyografik yazıt “Sastura’nın oğlu, Karkamış hükümdarı”na aittir, ancak isim şüphelidir, Pisiri olabilir.

 


Yariri ve Kamani’nin Rölyefli Payandası

Yariri ve Kamani, Rölyefli payandanın ön yüzünde yer alır. Naip Yariri’nin (ileride kral olacak) Kamani’yi takdim etmesini resmeder. Soldaki yazıt “Ben Yariri, hükümdar (tarwani)” diye başlar ve bu yapının genç prens Kamani’ye tahsis edildiğini belirterek devam eder. Figürlerin üzerindeki yazıt; “Bu Kamani ve bunlar da genç erkek kardeşleri. Daha bir çocuk olmasına rağmen onu ellerimle aldım ve tapınağa yerleştirdim” şeklindedir ve ayrıca diğer figürlerin isimlerini de verir. Bazalt rölyef 110 cm yüksekliğindedir ve MÖ 8. yy.’ın başlarına tarihlenir. Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir.

Kamani’nin kardeşleri

Rölyefli payandaya ait ön panel Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi’ndedir. Eski bir fotoğrafta ilk kazılar esnasındaki hasarsız hali görülebilir. Çocuklar Kamani’nin kardeşleridir ve herbirinin isimleri yanlarında yazılıdır: Soldan sağa üst sıra: Malitispa, Astitarhunza, Tarnitispa, Isikaritispa; alt sıra: Sikara, Halpawari, Yahilatispa (Hawkins, 2000: 129).

Tuwarsa

Bir dadının (veya eşin) taşıdığı Tuwarsa isimli bebek için “hükümdarin gözdesi(?), seçkinliği ilan edilmiş prens” (Hawkins 2000: 129) tabiri kullanılmış. Bazalt rölyef Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir.

 


Kral Kapısı Yazıtları

Asıl yeri bir giriş kapısı olan, üzerinde yazıt bulunan iki bazalt blok yüzüstü çevrilerek Kral Kapısı’nın eşiğinde kullanılmıştır. İçeriği kral Katuwa hakkındadır ve Karkamış isyanı ile kurtuluşundan, ayrıca fetihlerden ve bazı yapıların üst katlarının inşasından bahseder. MÖ 10-9. yüzyıla tarihlenir ve Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir.

 


Kral Kapısı Yazıtları 2

Üzerinde 7 satırlık bir yazıt bulunan bazalt blok orjinal konumunda Kral Kapısı eşiğinde dikilmiş olarak bulunmuştur (aşağıda ilk resim). Bu blok kazı sonrasi dönemde tamamen tahrip olmuştur. Kalan parçalarından bir kısmı Anadolu Medeniyetleri Müzesinde bir tanesi de British Museum’dadır. Kapıda bu bloğun karşısında bulunan taşta bir yazıt yoktur. Parçalanmadan önceki yüksekliği 85 cm ve genişliği 1.75 metre olarak verilmiştir. Yazıt “Karkamış Ülkesi Beyi, hükümdar (tarwani) Katuwa” tarafından yapılan binalardan ve tanrılar Tarhunza, Karhuha ve Kubaba’ya yapılan adamalardan bahseder. Katuwa kendi soyunu “[Ülke beyi Suhi’nin] oğlu, Ülke Beyi Astuwalamanza’nın torunu” şeklinde belirtmiştir. MÖ 10.-9. yüzyıllara tarihlenir.

 


Fırtına Tanrısı Heykeli

Bazalt heykel 1.6 m. yüksekliğindedir. Heykelin eteginde bulunan yazıtta bahsedilen Atrisuha muhtemelen “Suhi’nin ruhu/görüntüsü” manasına gelmektedir ve tanrılaştırılmış bir eski kral I. veya II. Suhi’yi temsil etmektedir. Orjinal yeri Kral Kapısı’nda olan heykel ve kaidesi Birinci Dünya Savaşı yıllarında yağmalanarak parçalanmıştır. Yazıt tanrıya adak sunmayanları lanetler. Ağır hasar görmüş olan üst bölümün parçaları Ankara’da müze deposundadır. Katuwa’nın hükümdarlık dönemi olan MÖ 10. yüzyıl veya 9. yüzyıl başlarına aittir. Kaide kısmı Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir.

 


Fırtına Tanrısı Tapınağı Yazıtları

İki adet Luvice yazıtlı bazalt blok orjinal konumlarında Fırtına Tanrısı tapınağının iç odasına giren kapının iki yanında bulunmuştur. İlki yaklaşık 70 ikincisi 50 cm yüksekliğinde, her ikisi de yaklaşık 90 cm uzunluğunda ve 20 cm kalınlığındadır. Yazı hükümdar (tarwani) ve Karkamış’ın Ülke Beyi Katuwa’nın Fırtığna Tanrısına adadığı bina kitabesidir. MÖ 10. yüzyıl sonları ile 9. yüzyıl başları arasına tarihlenir. Anadaolu Medeniyetleri Muzesinde sergilenmektedir.

I. Suhi’nin oğluna ait Bazalt stel 1913 yılı veya öncesinde Fırtına tanrısı tapınağının avlusunda ortaya çıkarılmıştır. Yaklaşık 1 metre yüksekliğinde ve 40 cm genişliğindedir. Stelin üzerindeki “Kahraman Büyük Kral [Sa]paziti’nin oğlu Kahraman Büyük Kral Ura-Tarhunza’nın askeri bir başarısını kutlayan 8 satırlık Luvice yazıt Kubaba rahibi ve yönetici (tarwani) Suhi’nin oğlu Arnu[…] tarafından dikilmiştir. Hem stil hem içerik olarak I. Suhi’ye ait başka bir stel ile benzerlik gösterir. Tahminen MÖ 10. yüzyıla tarihlenir ve Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir.

 


I. Suhi’nin Oğluna Ait Stel

Bazalt stel 1913 yılı veya öncesinde Fırtına tanrısı tapınağının avlusunda ortaya çıkarılmıştır. Yaklaşık 1 metre yüksekliğinde ve 40 cm genişliğindedir. Stelin üzerindeki “Kahraman Büyük Kral [Sa]paziti’nin oğlu Kahraman Büyük Kral Ura-Tarhunza”‘nın askeri bir başarısını kutlayan 8 satırlık Luvice yazıt Kubaba rahibi ve yönetici (tarwani) Suhi’nin oğlu Arnu[…] tarafından dikilmiştir. Hem stil hem içerik olarak I. Suhi’ye ait başka bir stel ile benzerlik gösterir. Tahminen MÖ 10. yüzyıla tarihlenir ve Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir.

 


Katuwa Yazıtı KARKAMIŠ A13d

Bazalt taşa işlenmiş Ülke Beyi (REGIO.DOMINUS) Katuwa rölyefi ve Katuwa tarafından tanrılara yapılan adamaları belirten 9 satırlık Luvice yazıt. Yazıtın sol tarafı eksiktir. Kral Kapısı civarında bulunmustur ancak orjinal yerinde değildir. Mevcut parça 105 cm yüksekliğinde, 70 cm genişliğinde ve 60 cm kalınlığındadır. MÖ 10. yüzyıl sonu veya 9. yüzyıl başlarına tarihlenir ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir.

“Ben Katuwas, Kargamış Beyi… ATANAWA’nın altındaki Kargamışlı Tarhunza… ona dokuzda bir verecek veya Katuwas’ın Ortostatını… inşaa edecek. Karhuzas ve Kubaba’ya dokuzda birini verecek ve inşaa ettirecek. Fakat o… onun… Tanrılar ve kutsal Tarhunza’ya yıllık gelirini…”

 


? KARKAMIŠ A12

Muhtemelen büyük bir anıtın parçası olan ve üzerinde Luvi hiyeroglifi ile yazılmış yazıt bulunan bazalt blok Katuwa dönemine aittir. Merdivenli yolun alt tarafında büyük aslanlı ortostat yakınında bulunmuştur ancak Haberciler Duvarı civarında bulunan bu yazıta ait ufak parçalar nedeniyle orjinal yerinin bu duvar yakınında olduğu düşünülmektedir. Bulunduğu 1912 yılından sonra blok ilaveten zarar görmüş ve sağ kanarından bir kısmı daha kırılmıştır (son resimle karşılaştırınız). Ana parça 80 cm yüksekliğinde ve 77 cm genişliğindedir. Yazıtın sahibi “Karkamış Ülke Beyi (REGIO.DOMINUS) ve Suhi’nin oğlu Katuwa” çeşitli başarılarından sözetmektedir. MÖ 10. yüzyıl sonu veya 9. yüzyıl başlarına tarihlenir ve Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesinde sergilenmektedir.

 


Yazıtlı Heykel Kaidesi KARKAMIŠ A15b

Bazalt yarım silindir şekilli blok Hilani binasının batısında bulunmuştur. Bir heykel veya stel kaidesi olarak kullanılmış olmalıdır. Yaklaşık 43 cm yüksekliğinde ve 80 cm çapındadır. Yan yüzeydeki 4 satırlık ve üst tarafındaki 1 satırlık Luvice yazıtın yazarı Kamani’nin naipi Yariri’dir ve şehirde yaptığı imar ve şahsi becerilerinden bahsetmektedir. Yaklaşık olarak MÖ 9. yüzyıl sonu ile 8. yüzyıl başı arasına tarihlenmiştir ve Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir.

 


Stel KARKAMIŠ A17c

Kireçtaşından yapılmış yarım daire kesitli stel yaklaşık 70 cm yüksekliğinde ve 35 cm genişliğindedir. 1910lu yıllarda “yukarı Karkamış’ta” bir evde kapı eşiği olarak kullanılır halde bulunmuştur. Ön yüzünde muhtemelen bir tanrıyı betimleyen erkek figürü ve onun önünde bir kaç hiyeroglif karakter ve arka yüzünde de üç satırlık Luvice bir yazıt mevcuttur. Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir.

 


Yazıtlı Blok KARKAMIŠ A25b

Bir bazalt bloğun alt köşesine ait parçanın iki yüzünde yazıt bulunmaktadır. 1910lu yıllardaki kazı raporlarında buluntu yeri “Çiflik, Sayur Vadisi” olarak belirtilmiştir. Satır formatından dolayı orjinal yazıtın bloğun tamamını çevrelediği düşünülmektedir. İçinde Kamani’nin ismi geçtiğinden bu kralın dönemine veya hemen sonrasına, yani MÖ 10. yüzyıla tarihlenebilir. Oxford’da Ashmolean Müzesindedir.

 


Mezar steli KARKAMIŠ A18h

Bazalt mezar taşı bir Roma dönemi yapısında kullanılmış halde bulunmuştur. Stel 125 cm yüksekliğinde ve 64 cm genişliğindedir. Bir satırlık Luvice yazıtta “Güneşin kutsadığı kişi Ziti” ibaresi geçer ve stele yapılacak bir tahribata karşı lanet içerir. Yaklaşık olarak 8. yüzyıla tarihlenmiştir ve Anadolu Medeniyetleri Müzesindedir.

 


Atika Steli

 


Bağlantılar

Karkemish on the Euphrates: Excavating a City’s history
A Stele by Suhi I from Karkemish
A New Inscribed Stela from Karkemish: At the Origins of the Suhi-Katuwa Dynasty